در فاصلۀ میان قزوین و کرج رشته‌ای از گویش‌های ایرانیِ موسوم به «تاتی» رواج دارد که هیچ‌یک پیشینۀ پژوهش آکادمیک ندارد. در مرکز این ناحیه بلوک تاریخی فشگلدرّه، به مرکزیت زیاران، در خاورِ کوهپایۀ قزوین، جنوبِ طالقان، و باخترِ ساوجبلاغ قرار دارد. در جستار حاضر، نخست جایگاه تاریخی فشگلدره و همسایگان را با اعتنا به چیدمانِ زبانیِ کنونی نشان داده‌ایم. سپس به دستور زبان زیارانی، با تأکید بر ویژگی‌های حائز اهمّیّت آن، با رویکرد نیمه‌تفصیلی پرداخته‌ایم. در مبحث رده‌شناسی، زیارانی را با زبان‌های همسایه در سیزده ایزوگلوس دستوری برابر نهاده‌ایم؛ زیارانی با طالقانی همسانی‌های چشمگیر نشان می‌دهد مگر در بُن‌سازِ زایای -est-، و همین ایزوگلوس نیرومند شائبۀ طالقانی بودنِ زیارانی را باطل می‌کند. نیز بررسی ریشه‌شناسی حاکی از نزدیکی زیارانی به گروه زبان‌های کاسپی است. اطلاق صفت «تاتی» به زیارانی ناشی از همسایگی با آبادی‌های ترک‌زبان است.
این مقاله در بخش‌های (1) آواشناسی، (2) گروه اسم، (3) گروه فعل، (4) ریشه‌شناسی، (5) رده‌شناسی، (6) جاینام‌شناسی، (7) فهرست افعال، (8) واژه‌نامه تنظیم شده‌است.